Linda Gathu sin satire Sukker har tatt den norske teaterverda med storm. I hjartet av framsyninga ligg ein svart kunstnar si reise i tid og rom, der ho forsøker å skape meining i samtida.
Skrive av
Haweya Jama
Kunstnar og skribent
Da eg møtte Linda på loftet til Kunstnerforbundet for å ta ein prat, var det ein solfylt torsdag føremiddag, berre ei knapp veke etter at ho hadde vunne Ibsenprisen for stykket sitt.
Sukker (En kort underretning om vår begynndelse, tiltagelse og nuværende forfatning i kongeriket Norge, tidligere kjent som Danmark-Norge, i perioden 1660-2058) handlar om Nimu, ein ung eksentrisk kunstnar som blir konfrontert med kunstverdas reduktive og fordomsfulle forventningar. Dette møtet kastar henne inn i ei slags identitetskrise, og fungerer som ein portal der ho gjev seg ut på ei transformativ reise gjennom tid, i lag med såkalla afronautar og ei rekke fiksjonelle versjonar av historiske skikkelsar.
Linda Gathu. Merk deg navnet først som sist. Hennes «Sukker» er nådeløst, morsomt og vondt.
Kolonialisme som bakteppe
Slike identitetskriser er ein slags overgangsrite for kunstnarar med minoritetsbakgrunn, fortel Gathu, der ein er tvinga til å navigere ein saus av konkurrerande patologiar, historiske maktdynamikkar og merksemdsøkonomiens stadig endrande haldning til rasifiserte individ. «Det er jo noko ein finn i bildungsromanar, at du skal finne di eiga stemme og alt der her. Nimu er jo veldig ung», forklarer ho. «Konflikten fungerer som ein portal til forfedrane hennar, og dei hjelper henne å forstå situasjonen ho er i.»
Gathu omarbeider majoritetsbefolkninga sitt granskande blikk og harselerer med dei underbevisste haldningane deira. «Gjennom humor kan ein leike med persepsjonar og kva folk forventar», seier ho. Det får eit spesielt utslag i norsk kontekst, der folk er gjennomgåande konfliktsky. «Kanskje også litt sjølvgode?» legg Gathu til. Kolonihistoria til Noreg er prega av ansvarsfråskriving, der Danmark tar det meste av støyten trass i at Noreg også spelte ei vesentleg rolle. «Men kolonialisme er ikkje hovudpoenget i stykket», presiserer ho. «Det ligg meir som eit bakteppe».
Ameli Isungset Agbota spelar rolla som kunstnaren Nimu. Foto: Ole Herman Andersen.
For Gathu var det også viktig at karakterane skulle vere dynamiske og feilbarlege, noko satiresjangeren gjev mykje rom for. «Dersom dette var eit drama, kunne Nimu blitt oppfatta som veldig nobel, men ho er jo litt latterleg også. Så det treng ikkje å bli dogmatisk heller.» Det er også tydeleg i dialogen med afronautane, som ofte kranglar og kløner seg gjennom rettleiinga av Nimu.
Tidsforståinga blir utfordra
I stykket blir den tradisjonelle lineære forståinga av tid utfordra, ved at fortid, notid og framtid blir fletta i hop. Denne tidsforståinga er, som andre aspekt av stykket, basert på postkolonialistiske kunnskapsformer. Gathu, som sjølv er halvt kenyanar, let seg blant anna inspirere av filosofen John Mbiti og arbeidet hans knytt til afrikanske religionar. «I nokre av desse trusretningane ligg det føre ei forståing av at fortida heile tida lever ved sida av notida», seier Gathu. Sånn sett har afronautane, og desse historiske skikkelsane, alltid vore der med Nimu, men trør fram og blir synlege når ho treng dei.
Biografiske element
Skikkelsane Nimu møter er mellom anna Christian Hansen Ernst (1660~), Kola Mangoli (ca. 1800~), Olav Joleik, Anne Brown og Ruth Reese (1900~). Men desse blir ikkje framstilt biografisk. Gathu låner frå Sadiya Hartmans «critical fabulation», som er ei tilnærming som overgår dei dehumaniserande framstillingane av afrikanarar i historiske arkiv. Her blir grensa viska ut mellom historisk mimring og spekulasjon for å fremje skjulte historier og fylle tomromma som arkiva har etterlate seg. Gjennom utviklinga av desse karakterane fortel Gathu at dei skil seg markant frå inspirasjonskjeldene sine.
Ruth Reese mistar appelsinar. Foto: Ole Herman Andersen.
Nokre biografiske element klarte likevel å snike seg inn i manuset, som til dømes appelsinane som ramlar ut av kofferten til Ruth Reese. Når eg nemner appelsinane i samanheng med estetikken til stykket, blir Gathu begeistra. «Appelsinane! Dei er jo faktisk heilt frå Bergen. Mange skjønar ikkje kvifor ho har alle desse appelsinane. Det er jo veldig surrealistisk. Ruth Reese sa at folk stadig gav henne appelsinar mens ho turnerte, fordi dei antok at ho som svart av ein eller annan grunn skulle like appelsinar.»
Medvitne sceneskift
Scenografien og kostyma er utvikla av Eli Mai Huang Nesse, som har vore samarbeidspartnaren til Gathu sidan dei gjorde ei stadspesifikk framsyning basert på ein tidlegare versjon at teksten på det gamle skipsverftet i Bergen. Gathu fortel at den opphavlege scenografien var slik at dei ulike tidsepokane hadde eigne rom for å markere korleis historiske hendingar eksisterer side om side med notida. Dette let seg ikkje like lett omsette, så det blei i staden erstatta med dei framståande sceneskifta. «Snap!» er slik Gathu beskriv desse distinktive sceneskifta.
Sceneskifta involverte mykje ombruk, både av gjenstandar og av skodespelarane sjølve, som spelte fleire roller samstundes. Det var ikkje berre ei praktisk tilpassing til den nye scenen, men skulle også markere fleirtydigheit. «Scenerommet er ein stad som stadig blir transformert. Tid er aldri lineært, fortid, framtid og notid eksisterer parallelt. Ein person er ikkje binær, men har potensial for å bli transformert på tvers av tid, rom og kjønn.» Her nemner Gathu ei anna viktig inspirasjonskjelde, nemleg den afroamerikanske dramatikaren Adrienne Kennedy.
Del av trilogi
Gathu tviheldt på manuset sitt i mange år før ho endeleg fekk ta det til scenen. Vilkåret om at ho skulle stå for regien sjølv, gjorde at prosessen blei lengre. «Eg ønskte ikkje at teksten skulle bli filtrert gjennom eit normativt blikk», fortel ho. Som konsekvens har ho blitt den første svarte kvinnelege regissøren på Det Norske Teatret, og den første til å vinne Ibsenprisen. Men å vere først seier like mykje om merittane til kunstnaren som det gjer om avgrensingane til institusjonen. Sånn sett er det å vere først ikkje ein utelukkande positiv ting, hevdar Gathu.
Sukker er ein del av ein trilogi som visast på Det Norske Teatret, og andre del kalla Fireburn kan vi allereie forvente i 2027. Sjølv om dei underliggande temaa kjem til å vere like, har desse frittståande handlingar. Gathu røper allereie at Fireburn dreier seg om aktivisme og revolt. Før den tid kan vi sjå Sukker spele igjen denne våren.
Les også:
Svart komedie om kvite blindsonar og skjult norsk historie
Framsyninga Sukker set spørsmålsteikn ved det vi trur vi veit om historia vår, inspirert av historiske personar. Dette er nokre av dei.
