Ei bergensk skillingsvise

Kai Johnsen har noko uoppgjort med Jon Fosse.

Det har tatt nærare eit kvart hundreår å gjere det rett igjen. Men no skal han endeleg setje i scene Fosses debutstykke – eit stykke han sjølv jobba iherdig for å lokke ut av forfattaren.

Mange trur ein må kjenne til dramatikken og ha gått mykje i teateret for å skrive for scenen. Sanninga er at det tok Jon Fosse to veker å skrive Nokon kjem til å kome. Han endra ikkje på noko – unntatt tittelen. No er det spelt i 45 land og er blitt ein slags moderne klassikar, seier Kai Johnsen med eit sjenert smil. Han veit kva han snakkar om, for sjølv om han ikkje akkurat sat ved forfattarens skrivebord, så var han ikkje langt unna.

Det er noko spesielt med historikken rundt dette stykket. Kai Johnsen er nemleg han som i si tid med insisterande overtalingsevne og ungdommeleg engasjement overtalte Jon Fosse til å skrive for teateret. Året er 1990 og på ein leigd hybel i Bergen sit 28 år gamle Kai Johnsen. Han er engasjert ved Den Nationale Scene og samarbeider med teatersjef Tom Remlov om å initiere og setje opp nye norske tekster for teateret. Kai er lunken til prosjektet, han vil vere den unge, hippe regissøren som lager tysk regiteater på norske scenar. Å oppdage den nye Ibsen er berre ein reaksjonær utopi, tenker han. Hybelen er møblert og i bokhylla står ein roman med den merkelege tittelen Stengd gitar. Johnsen visste av Jon Fosse, som så vidt var begynt å få seg eit namn i litteraturverda, men det var etter denne første skakande lesaropplevinga at han sette seg ned for å skrive eit brev til forfattaren. Det var eit direkte og ærleg brev av typen «Hei, eg har lese boka di, eg likte ho, eg finn igjen ting hos deg som eg er oppteken av. Har du lyst til å skrive eit teaterstykke som eg kan setje opp på Den Nationale Scene?». Han fekk eit brev tilbake. Eit vennleg, men bestemt og avvisande brev. Fosse ville ikkje skrive eit teaterstykke og han likte heller ikkje teater. Skulle derimot den unge regissøren finne passande utdrag frå tekstene hans, stod han fritt til å bruke dei som han ønskte. Det blei ei lang brevveksling. Som resulterte i at dei avtalte å møtast over ein øl. Som igjen var starten på ein lang serie med øldrikking. Det tok tid. Mange seine kveldar, halvliterar og sigarettar seinare gav Fosse motvillig etter. Debutstykket Nokon kjem til å kome er likevel eit Fosse-stykke Kai Johnsen aldri har sett i scene.

Dette var jo i tida før dataen prega liva våre. Den gongen var vi meir avhengige av den personlege kontakten. Jon og eg fekk etter kvart ei slags, på fransk heiter det rapord, ei slags menneskeleg kjensle for kvarandre, sjølv om vi djupast sett er særs ulike som menneske. Eg er ein forstadsgut frå hovudstaden, oppvaksen med nynorskhat og med ei mor frå Skottland. Han kjem frå eit heilt anna miljø inne i fjorden på Vestlandet. Vi hadde likevel ein del felles referansar. Så blei det utlyst ein konkurranse. Folk frå bildekunsten, samtidsmusikken, litteraturen og teateret skulle arbeide saman for å skape noko nytt for scenen. Eg blei plassert i ei gruppe med bildekunstnaren Camilla Werenskiold, komponisten Gisle Kverndokk og Jon Fosse. Og ein av dei viktigaste grunnane til at Jon blei med, trur eg, er at det låg 10 000 kroner på bordet. Han var ganske fattig den gongen, det vedgår han sjølv. Eg hadde skrive ei rekke artiklar om polyfoni og prøvde å spele inn ulike tankar i gruppa. Jon var mest interessert i gamle hus. Vi reiste rundt på Vestlandet og såg på gamle hus – han skreiv den gongen på romanen Naustet – og så nærma det seg innlevering. Vi skulle levere ei slags skisse, eit synopsis. Jon sende meg 15-20 sider i ein tidleg ms-dos-versjon av Nokon kjem til å kome. Det var så vidt leseleg da det kom ut av konvolutten, tynt papir og like tynn font. Det blei sendt til komiteen som hadde utlyst konkurransen, og der tapte vi. Men Jon var i farta. Så ei tid etterpå kom resten av det som den gongen heitte Gamalt møte. Eg fekk det i hendene før sommarferien i 93 og gjekk rett til Tom Remlov med teksten. Dette ville eg sette opp.

Og her er det «noko» som skjer, noko som gjer at stykket glepp ut av Johnsens tak. For Jon Fosse får ikkje med seg at Kai Johnsen får teksten antatt ved DNS. Fosse skriv derfor eit brev til ein gammal kjenning , Ola E. Bø, ved Det Norske Teatret for å høyre kva han synest. Det tar ikkje mange timane før han får ein telefaks med beskjed om at dei vil spele stykket, kunne han vere så vennleg å sende kontonummeret? Lutfattig og glad sender han kontonummeret til Det Norske Teatret og eit brev til Kai Johnsen der han lukkeleg fortel at han har fått selt stykket sitt.

Dette kunne ha vore ei historie om bitterheit og uvenskap mellom sterke kunstnarpersonlegdomar. Om to menn med eigne versjonar av «noko» som gjekk gale. Kai Johnsen innrømmer at han blei fly forbanna, at han hadde investert mykje av seg sjølv i prosjektet og at han følte seg svikta på oppløpssida. Tonen under oppvaskmøtet på Neptun Hotell nokre sommarveker seinare var heller ikkje til å ta feil av. Kai Johnsen fortalde den nyantatte dramatikaren at slikt gjer ein rett og slett ikkje. Og Fosse kvitterte, litt forfjamsa, med å love Kai Johnsen eit nytt stykke. Og kanskje var det nettopp her, på denne restauranten, at Jon Fosse fekk den avgjerande dytten for å skrive vidare for scenen. At det var nettopp under sjølvransakinga eit nytt kapittel i teaterhistoria blei opna. Slikt kan ein jo berre spekulere i. Jon Fosse heldt i alle fall ord. Han gjekk heim og nokre veker seinare var stykket ferdigskrive. Kai Johnsen fekk eit fint plaster på det som kunne ha blitt eit sår. I staden gjekk han inn i bøkene som den første til å regissere eit stykke av Fosse. Urpremieren på Og aldri skal vi skiljast stod rett over jul i 1994.

Det var ei fin og krevjande produksjonstid. Jon begynte å like teateret, han begynte å like menneska, like prosessen. Han såg at prosessen var urein og menneskeleg og full av angst og smerte, men også av lysande augneblinkar. Han begynte rett og slett å bli interessert i teater. Interessert i skodespelaren. Unni Kristin Skagestad spelte rolla som kvinna som ventar på mannen som skal komme heim frå arbeidet. Ho var god. Og aldri skal vi skiljast er eit nydeleg lite stykke om lengt og tap. Alle kan kjenne seg igjen i den forlatne kvinna som fantaserer fram han som har dratt. Jon Fosse og eg fekk ei god kjensle, var nøgde med resultatet, og syntest begge at det blei fint.

Teatersjefen var også glad for det han såg. Han oppsøkte Kai Johnsen med spørsmål om ikkje han og Jon Fosse, ganske så snarleg, kunne gjere eit nytt prosjekt ettersom dette første hadde gått så bra.

Alt gjekk gjennom meg den gongen. Så vi kalla inn Jon til møte og – jo – det hadde han lyst til. Så da gjekk han heim. Det høyrest ganske enkelt ut, men omtrent så enkelt var det. Og så skreiv han Namnet som er det tredje stykket hans som eg sette opp til Festspillene i Bergen i 1995.

I Oslo hadde dei enda ikkje klart å stable Nokon kjem til å kome på beina. Ellen Horn, som var sjef på Nationaltheatret, hadde fatta interesse for den unge regissøren ved DNS. Kai Johnsen fekk invitasjon til Ibsenfestivalen med spørsmål om å setje opp Lille Eyolf. Dette takka han høfleg nei til, men om han kunne få arbeide med Jon Fosse og nye tekster, kunne han vere interessert. Ideen han hadde var eit stykke skrive i dialog med Ibsens Brand. Jon Fosse skreiv Barnet som fekk urpremiere under Ibsenfestivalen i 1996. På Det Norske Teatret blei det framleis somla, men innan året var omme hadde Nokon kjem til å kome i teatersjef Otto Homlungs regi fått premiere på Scene 2. Jon Fosse blei meir eller mindre omfamna av alle dei store teaterinstitusjonane i løpet av kort tid. Han hadde motvillig latt seg overtale, men når han først fekk fot for teateret sette han like godt eit avgjerande avtrykk i dramatikken. I haust arrangerer Det Norske Teatret og Samlaget Den internasjonale Fossefestivalen som markerer at det er 25 år sidan debuten som dramatikar. Like lenge, og etter nesten eit titals urpremierar på seinare stykke av Fosse (tre av dei på Det Norske Teatret) har Kai Johnsen venta på å få bryne seg på det han omtalar som Fosses kanskje beste stykke.

Det har tatt tid, men – herregud – eg har jo ikkje krav på å få setje mitt stempel på alle Fosses stykke, humrar han. – Nokon kjem til å kome er eit fantastisk stykke. Det syner fram alle menneskelege feil og brestar på ein storslagen og gripande måte. Vi menneske ber på dei same draumane, ikkje minst i ei ideologilaus og sekularisert verd. Paret i stykket vil vere oppslukt av kjærleiken. Dei brenn alle bruer, drar frå byen, kuttar banda til alt, i håp om å finne saman i tosemda. Det er ein utopi og det er på grensa til det latterlege. Det handlar om lengt, eigetrong, om sjalusi og ein strutsete måte å rette seg etter omverda. Men det dei kjenner er vakkert, dei er spontane og dei er forelska. Stykket er på den eine sida som ei bergensk skillingsvise – om paret frå byen som reiser ut på landet og blir bedratt og lurt på alle vis. Samtidig er det ei form for mytisk ur-reise gjennom skjærselden. Og det handlar kanskje om korleis vi prøver å skape og halde fast eit slags utvida evig no. Det er morosamt og det er gripande. Eit slags møte mellom det heroiske, det autentiske og det fjollete, seier Kai Johnsen. Det er verken tragedie eller komedie, men kanskje begge delar.

Nei, eg er nok ikkje så naiv som paret i Nokon kjem til å kome, avsluttar Johnsen. – Men vi kan jo ikkje slutte å drøyme om og tru på utopien av den grunn, det er kanskje det som gjer oss til menneske. Vi vil alltid halde fram med å vere åleine, og meir enn to, seier han med eit flir.

Tekst Ida Michaelsen. Foto: Siren Høyland Sæter