Tilbake til Lazarus

Tusenkunstnaren David Bowie

Visste du at mannen som song «Let´s Dance» ein gong fekk toppkritikkar i New York-avisene for hovudrolla si i skodespelet «Elefantmannen» på Broadway? Eller at Ziggy Stardust på tampen av 1970-åra plana å filme Tolvskillingsoperaen i lag med Rainer Werner Fassbinder?

Med David Bowie døydde omgrepet «berre ein popsongar». Eller omgrepet oppstod på nytt då han døydde. Han var Leonardo i popkulturen, så allsidig gåverik, så kreativ og kunnskapsrik at heile livet hans er som ein hån mot alle oss som gjer så godt vi kan.

Han var arbeidarklassegut frå Brixton i Sør-London, og hadde prøvd seg i ulike blues- og popgrupper før han blei soloartist 20 år gammal. På repertoaret stod ein slags easy listening-psykedelia som ikkje tok heilt av, for å seie det forsiktig.

Men same året, i 1967, møtte han skodespelaren, pantomime-artisten og koreografen Lindsay Kemp og begynte å studere med han. (Det same gjorde forresten Kate Bush). Bowie utforska avantgarde-teater, pantomime og commedia dell ´arte, la grunnlaget for ein musikkarriere som meir enn nokon annan skulle handle om masker og personae, performativitet og visuelle uttrykk.

Det mangla berre musikk å sette det til. Han saug til seg frå dei beste han fann, like gjerne frå europeiske tradisjonar som frå amerikansk rock ´n roll. Kurt Weill og Jacques Brel like godt som Bob Dylan og Lou Reed. Han las enormt mykje og utvikla eit poetisk songspråk rikt på bilete, spekka med litterære referansar og gåter å gå seg vill i.

Som låtskrivar og tekstforfattar nådde Bowie toppen, eller verdseliten, med songane på Hunky Dory i 1971. Året etter var han klar med The Rise and Fall of Ziggy Stardust and the Spiders from Mars, ein laus songsyklus om ei biseksuell superstjerne, ein rock ´n roll-Messias frå verdsrommet. Ziggy-figuren er sett saman frå mange kjelder, men ei av dei viktigaste ser ut til å ha vore Robert Heinlein sin roman Stranger in a Strange Land, ei skildring av ein Messias-figur frå Mars som var ei av favorittbøkene til hippiegenerasjonen. Her låg det store visuelle moglegheiter, og Bowie mjølka dei i den grad at skilnaden mellom Ziggy og han sjølv meir eller mindre blei viska ut.

Den spektakulære garderoben til Ziggy var designa av japanaren Kansai Yamamoto, eit samarbeid som starta då Yamamoto fekk nyss i at Bowie brukte plagg frå kvinnekolleksjonen hans på scenen. I 1972 kunne du kjøpe strikkemønsteret i eit blad og gyve laus på Ziggy sin asymmetriske mønstra kroppsstrømpe, der venstra arm og høgre bein var nakne. Store fotringar og ein fjørboa kompletterte antrekket.

Diamond Dogs frå 1974 begynte med at Bowie søkte om rettane til å lage ein musikal basert på George Orwells 1984. Arvingane til forfattaren sa nei. Songane han hadde skrive hamna i staden i eit konseptalbum om ei postapokalyptisk, radioaktiv verd der «fleas the size of rats sucked on rats the size of cats». Bowie teikna sjølv scenedekorasjonar til turneen som følgde, eit storbylandskap som var basert på måleria til den tyske ekspresjonisten (med meir) George Grosz.

For sjølvsagt sysla han med biletkunst også. Bowie var sjølvlært og måla så lenge han levde. Det var særleg dei tyske ekspresjonistane som opptok han, Die Brücke-målarane og spesielt Erich Heckel. Mellom anna har han måla eit portrett av Iggy Pop (som var sambuaren hans i Berlin ein gong i 1970-åra) der Iggy er lyseblå i fjeset og spenner eit stort, sentrert auge rett i den som ser på biletet. Det er absolutt talentfullt. Seinare Bowie-måleri har ein umiskjenneleg påverknad av Egon Schiele.

Det er ukjent for dei fleste at David Bowie dessutan er publisert som kunstkritikar (han har intervjua Jeff Koons, Damien Hirst og Tracey Emin for det britiske tidsskriftet Modern Painters). I 1990-åra starta han det vesle kunstbok-forlaget 21, og det var i denne rolla han sette i scene ein gedigen happening.

Sjølvaste første april 1998 inviterte Bowie som forleggar til ei boklansering i atelieret til venen Jeff Koons i New York. Heile kunsteliten dukka opp, og objektet for feiringa var ein biografi med tittelen Nat Tate: An American Artist 1928-1960, skriven av William Boyd som var kollega av Bowie i Modern Painters.
Verket var illustrert med (det som var att av) produksjonen til den gløymde, men geniale målaren, ein abstrakt-ekspresjonist som øydela 99 prosent av det han måla og enda livet sitt med å hoppe frå Staten Island-ferja. Han hadde aldri eksistert.

David Bowie skreiv føreordet, som han las høgt frå under lanseringa. «Det vesle oljemåleriet eg snubla over på Prince Street», deklamerte Bowie, «måtte utvilsamt vere tredje panel av den antatt tapte Nat Tate-triptykken…». Så overtok Boyd og fortalde om Tate sin nære venskap med Picasso og Braque.

Etter ei veke blei dei avslørt i The Independent. Få av dei som hadde vore til stades tilstod at dei hadde gått på limpinnen, sjølvsagt… Men der og då var det få som torde å innrømme at dei aldri hadde høyrd om Nat Tate.

Han er mannen med tusen ansikt og ein vrimmel av uttrykk. Han har spelt Andy Warhol, Nicola Tesla og Pontius Pilatus, vampyren John Blaylock, romvesenet Thomas Jerome Newton og tussekongen Jareth på film. Då han døydde, spolerte det planane til regissør Denis Villeneuves om å bruke han som superskurken Niander Wallace i Blade Runner 2049.

Korleis vi enn snur og vender på det: Han var ein av vår tids største. Og songane hans vil vare evig.
I den grad ein tør å snakke om David Bowie som undervurdert, er det som tekstforfattar. Eg har ein gong skrive ein roman om ei new age-aktig domedagssekt som får tida til å gå med fundamentalistiske lesingar av Bowie sin «Oh You Prette Things» (frå Hunky Dory). Det var reint ut forbløffande kor høveleg Bowie var til dette. Det var jo brukskunst!

Min første David Bowie-singel kom ut i 1973 og heitte «Drive-In Saturday». Opphaveleg skreiv han songen for gruppa Mott the Hoople, men dei hadde hatt ein hit med hans ikkje mindre fantastiske «All the Young Dudes» og ville prøve seg på eiga hand. Bowie blei så skuffa då han fekk høyre det, at han drakk seg full og barberte av seg augebryna. Men songen spelte han inn sjølv.

Også den går føre seg i ein framtidsdystopi, der bygningane gløder radioaktivt i mørket og menneskeslekta har gløymt alt dei visste om kjærleik og sex. Så dei fyrer opp dei gamle drive-in-kinoane og viser romantiske B-filmar frå ei tid som har blitt borte, for å sette tenåringane på sporet. Ein så typisk Bowie-augeblink så vel som noko: fabel, apokalypse, nostalgi og romantikk.

AV TORGRIM EGGEN
TIL NYNORSK VED INGER JOHANNE SÆTERBAKK