Tilbake til Openberringa

Godheit eller overgrep?

Den svenske dramatikaren Mattias Andersson seier at «alternative sanningar» var eit utgangspunkt for at han skreiv Openberringa.

Mattias Andersson i samtale med Irena Kraus, dramaturg ved Dramaten.

Etter å ha arbeidd med halvdokumentariske prosjekt i fleire år, vender Mattias Andersson tilbake til seg sjølv igjen og skreiv eit heilt nytt stykke for Dramaten. Vi treffast ein sein ettermiddag etter prøvar, eit par veker før premieren, for å snakke om det nye stykket hans, Openberringa.

IRENA KRAUS: Då du presenterte Openberringa for ensemblet, snakka du om «alternative sanningar» som eit utgangspunkt for at du skreiv stykket.

MATTIAS ANDERSSON: Alternative sanningar og parallelle verkelegheitsoppfatningar som lever side om side er jo eigentleg noko veldig positivt. På same tid er det noko det moderne mangesidige samfunnet må greie å handtere. Trengst det ein felles grunnleggande samfunnskontrakt og kollektive narrativ, eller er det heilt opp til den enkelte å sjå verda på sin eigen måte? «Dette opplever eg som blått. La meg ha mi forståing av omgrepet, sjølv om du seier at det er raudt.» Då eg skreiv stykket var det viktig for meg å kunne finne eit slags kart og orientere meg i alt dette.

IK: Stykket hadde opphaveleg ein annan tittel: Incurvatus in se. Det betyr vel omtrent noko sånn som å vere sjølvopptatt. Synest du stykket handlar om det?

MA: Det er absolutt eit viktig tema i stykket, inspirert av eit sitat av Martin Luther som jo handlar om å vere så vendt innover i seg sjølv at ein ikkje greier å vere mottakeleg for verken gud eller medmenneska sine. Det er vel kanskje ikkje spesielt kontroversielt å påstå at dette er i takt med tida vi lever i, der alle er sine eigne øyer og univers, ikkje minst i sosiale medium der vi skaper vår eiga livshistorie innanfor ein nyheitsstraum vi sjølv har definert, og får ho stadfesta av menneske som lever akkurat som oss og har dei same meiningane. Eg har jo jobba med denne tematikken i mange tidlegare stykke, men det kjennest som eit veldig viktig tema i dette stykket.

IK: På den første lesinga av Openberringa snakka vi også om Tarkovskjijs Offeret som er gøymd i fortellinga, i likskap med fleire bibelske motiv?

MA: Eg såg filmen då eg var ung og han gjorde eit veldig sterkt inntrykk på meg. Rollefiguren til Erland Josephson taler jo om at «det skal kome ein krig som skal gjere slutt på alt». Via ein draum eller ei openberring får han vite at han skal gå til ei kvinne som heiter Maria og vere i lag med henne. Det skal redde menneskeslekta. Eg ville lage ein moderne variant av det. Saker blir ikkje oppfatta på same måte i dag, og ei slik sak som at ein mann skal redde verda gjennom å «skjenke kjærleik» til ei einsam kvinne, kjennest jo veldig problematisk. Så min versjon er vel meir 2017. Vi kan jo verkeleg tolke det karakteren Mikael gjer på mange ulike måtar. Både som noko som blir gjort av godheit, som religiøs fanatisme, rein dumskap, som noko veldig sexistisk – eller berre som eit skitent overgrep.

IK: For meg kjennest Openberringa litt som eit framhald av Acts of goodness som du skreiv for eit par år sidan. Korleis vil du beskrive denne utviklinga og dei temaa du oppsøker?

MA: Acts of goodness var jo eigentleg berre eit halvt stykke, mens andre halvdelen bestod av dokumentariske intervju. Så reint formmessig er det første gongen på lenge at eg skriv eit stykke som er sin eigen «språkkropp» heilt igjennom – der all tekst kjem frå meg og ikkje bygger på intervju eller er ein parafrase av for eksempel ein klassikar av Dostojevskij. Men tematisk er det verkeleg ei vidareutvikling, på den måten at eg har halde fram med å skrive om godheit som omgrep, men også godheit som overgrep. Eller godheita som blir skitna til av konteksten vi ser ho i. Det er sterkt til stades i dette stykket også, sjølv det er skrudd til mange fleire hakk her enn det var i Acts of goodness.

IK: Har du komme til eit punkt der du kjenner at du ikkje lenger vil nytte deg av det reint dokumentariske materialet?

MA: Eg hadde nok eit ønske om å sjå kva som skjedde om eg gjekk tilbake til å skrive karakterar og dialogane mellom dei, og skape gjennomarbeidde roller i eit meir konsentrert drama. Eg ville sjå om det var noko å hente der. Eg kjem sikkert til å gjere andre prosjekt igjen, men akkurat no kjennest det verkeleg som om det er dette eg vil gå vidare med: Språket. Korleis orda definerer oss, både som enkeltindivid i forteljinga om våre eigne liv, men også i forholdet vårt til omverda. Samtidig tar eg med meg dei formmessige erfaringane frå dei dokumentariske prosjekta eg har jobba med. Til og med eit fiktivt språk treng jo eit absolutt «no» i rommet. Og det er noko med rekonstruksjon som interesserer meg. Det å attskape for eksempel eit overgrep med andre kroppar enn dei som utførde det. Dette rollebytet som skjer framfor auga på oss, er eit tema eg har halde på med i fleire tidlegare oppsettingar. Eg har jobba med Gombrowicz sitt stykke Yvonne, og også hos han ser vi det same. Korleis identiteten til eit menneske blir til gjennom den rolla ho blir tildelt å spele i ein spesifikk sosial konstruksjon. Og korleis denne konstruksjonen, hierarkiet, raskt kan skifte og rolla di plutseleg bli forandra.

IK: Kva vil du seie kjem først i livet ditt, er det dramatikaren eller regissøren Mattias Andersson? Og kan du tenke deg å regissere andre sine stykke utan å omarbeide dei så radikalt som du ofte har gjort, skrive dei om ut frå ditt eige blikk?

MA: Eg les så mange stykke der eg tenker at det finst mange andre som kan gjere dette så bra. Eg skal vel ikkje stenge den døra, og eg forstår at det kan sjå ut for andre som at eg alltid skal prøve å sette mitt eige avtrykk på ting ved å omarbeide heile tida. Men det kjem nok av at eg begynte som ein skrivande person og at alt kjem ut frå det. Eg må alltid begynne med å jobbe meg inn i språket på ein eller annan måte, og derfor er det vanskeleg å gjere andre sine stykke rett fram slik dei er skrive.
Eg ser for meg ei framsyning og omarbeider teksten for den framsyninga, så på ein måte skriv eg meg inn i mine eigne regikonsept. Men eg skal faktisk jobbe med Dagermann neste gong, Skuggan av Mart eller Skuggorna av Mart som stykket heiter i mi omarbeiding.

IK: For å gå litt tilbake til Tarkovskij og offeret eller openberringa vi snakka om i starten, så synest eg at det noko nesten drøymande over stykket.

MA: Drøymelandskapet finst absolutt der. Det har noko å gjere med røyndomskjensla i stykket som eg er opptatt av. Vi lever i ei tid der alt blir avbilda og alt er akkurat det det er. Det er kanskje den uroa eg kjenner med denne typen tekst, at vi så raskt vil sette ein etikett på det. Skilnaden mellom det eg gjer no og når eg gjer dokumentariske prosjekt som Gangs of Gothenburg eller Utopia om stoff eller Mental States-konseptet, er jo at det er veldig enkelt berre å sette ein merkelapp på det: dette handlar om det og det. Alle blir trygge og publikum blir trygge.
Dette her er det mykje vanskelegare å seie kva er, og det gjeld ikkje å beskytte seg mot det. Eg trur at eg er litt meir interessert i å gjere ting som er litt skeive, som ikkje blir det du ventar deg og som er vanskelege å gjere ei innskrenka tolking av. Ikkje desse tinga som det går an å summere opp i tre setningar. Eg vil at det skal kunne få ei ny tyding framfor auga på deg. Men om det passar inn i tida eller ikkje, det veit eg ikkje.

Til nynorsk ved Inger Johanne Sæterbakk