Bakgrunnsartikkel

Når lyset blir sløkt

Berre ein gong i den 107 år lange historia har Det Norske Teatret måtte stenge dørene. Det var 9. og 10. april 1940. Så sneik ein usynleg fiende seg over landegrensene våren 2020.

Skrive av
Ida Michaelsen
Informasjonssjef

Det var kvinnedagen og byen kokte av folk. På Det Norske Teatrets Hovudscene trakk ein full sal til framsyning nummer 67 av familiemusikalen Charlie og sjokoladefabrikken. Fridtjof Stensæth Josefsen kjente seg litt meir trygg no. Kvelden før hadde han derfor tillate seg noko han ikkje hadde gjort før denne vinteren. Ein fest. Det blei nokre glas fleire enn planlagt. Under applausen bestemte han seg for å hemne kjensla av å ha vore litt på sida av rolla. Han skulle løfte Willy Wonka enda eit hakk. – Vi tar ein hat trick, ropte han til kollega og kompis Christian Kallum Ruud før han forlot bakscenen denne søndagen og sikta til dei tre kommande framsyningane i veka etter.

Samme morgon vaknar Jon Bleiklie Devik i leiligheita si på Dælenenga. Kvelden før var det premiere på Slåttekar i himmelen. Jon hadde tittelrolla. Den passa han, som skodespelar og som type. 46-åringen har lenge vore ein av berebjelkane i ensemblet ved teateret. Spelt store og varierte roller. Kreon i det greske dramaet Antigone. Peron i musikalen Evita, Hyme i Edda til dømes. Ofte har han vore ektemannen til Heidi Gjermundsen Broch. Det er han denne gongen også, berre at no er det rolla hans som er omdreiingspunktet. Jon Bleiklie Devik fekk spørsmålet om å synge ein salme i Edvard Hoems 70-årsdag eit år tidlegare. Gåva frå teateret var Slåttekar i himmelen dramatisert for Hovudscenen. Ein tanke blei sådd. Kunne denne rolla kanskje bli hans? Morgonen etter premieren veit han at han har vore med på noko viktig. Han les rett nok ikkje kritikkar, men har ei kjensle av at det har gått fint. At etter alt dette forarbeidet, med tekst, karakter, med det opne scenerommet og med flyten i forteljinga, så kjem det no ein periode der han kan hauste fruktene av arbeidet. Vise det fram for eit stort publikum, som lenge innan premieren hadde sikra seg billettar i tusental.

Edvard Hoems familiehistorie hadde slått an i det litterære Noreg. I godt voksen alder hadde han ikkje berre opplevd å bli såkalla «folkekjær forfattar», han fekk æresprisen ved Brage-utdelinga og var nyleg slått til Kommandør av St. Olavs orden. No skulle endeleg den store kjærleiken til teateret bli gjengjeldt og i noko tid før premieren hadde han fått ein snikkikk inn på prøvene. Det lova godt, og han kunne slappe av med tanken på at gjestelista var fylt av familie, venner, kollegaer, forlagsfolk og tilreisande frå Molde. Eit legebesøk veka i forvegen var likevel skakande. Du er i risikogruppa, hadde legen minna han om. Å klemme, handhelse eller stå tett med hundrevis av folk som ville vise sin begeistring var ikkje noko legen ville tilrå. Hoem kontakta teateret. Hadde dei vurdert risikoen slik smitteutviklinga var?

– To dagar før premieren på Slåttekar i himmelen sette vi beredskap. Da hadde eg hatt 19 arbeidsdagar ved teateret.

Hans Antonsen hadde landa ein solid jobb. Direktør for Det Norske Teatret. Forventninga var høg. Eit teater som skin i offentlegheita må ha ting på stell, tenkte han. Likevel, erfaringa frå å ha jobba ved mange sterke merkenamn gjorde at han var smerteleg klar over at det kunne komme overraskingar. – Slike arbeidsplassar er ofte ein kombinasjon av praktiske og på sitt beste varme fellesskap som berre får ting til å funke, seier han. Sånn viste det seg å vere på Det Norske Teatret også. Men administrasjonen var langt mindre enn han hadde kunne førestille seg. 10. februar, den første dagen på nytt kontor, spurte han etter beredskapsplanen. Den fanst og han blei også roleg av å høyre at organisasjonen hadde blitt drilla i krisehandtering det siste året. Det han ikkje var klar over, var at søknaden til departementet for det offentlege tilskotet blei skrive av direktøren. Februar gjekk omtrent bort i å formulere og setje seg inn i denne. Men i sidesynet følgde han med på viruset som hadde kome til Europa. At to av dei tilsette ved teateret i tillegg hadde vore på ski i Nord-Italia uroa han også.

– På samlinga i Norsk Teaterleiar Forum i Trondheim den 3. og 4. mars diskuterte rundt 60 – 70 personar med leiande stillingar i scenekunstfeltet dette viruset og slo fast at det ville vere uansvarleg å ikkje ta høgde for at dette kunne bli alvorleg og krevjande for oss. Dagen etter møttest kriseteamet på teateret, seier Antonsen.

Det Norske Teatret hadde førebudd seg på at krisa kunne ramme.

I halvtanna år hadde sentrale medarbeidarar blitt sendt på kurs i krisehandtering. Rollespel som teikna scenario om alt frå ulykker på scener der skoleklassar var samla, til ein velta buss på turne på Vestlandet, medarbeidarar med kontroversielle utsegn i sosiale media og medarbeidarar på seminar i utlandet der hotellet sto i full fyr var forsøkt handtert. Det var lange, utmattande og krevjande kursdagar, men òg lærerikt. Likevel, alt var retta mot ulykker og akutte situasjonar. Usikkerheita som prega nasjonen i starten av mars månad var vanskeleg å ta inn over seg inne i bygninga i Kristian VIs gate.

– Eg måtte konsentrere meg om oppgåva mi, var litt inne i mi eiga boble, seier Jon Bleikli Devik. – Det blei ymta om at vi ikkje kom til å få lov til å samle folk den siste veka, men eg var for oppteken med mitt.

På Hovudscenen var oppkøyringa til premieren i full gang. Men på det største møterommet i første høgda samla leiinga og resten av beredskapsteamet seg på morgonen den 5. mars. Kva for ein trugsel er det vi står overfor her? Kommunikasjonsavdelinga gjekk raskt i gang med å lage ein plan for premierepublikummet på Slåttekar i himmelen. Illustrasjonar blei bestilt. Korleis helse når du møter kjente, korleis uttrykke begeistring utan å klemme, korleis takke for ein strålande oppleving i møte med skodespelarar og andre involverte i produksjonane våre. Premierer er ei storhending. Mange i publikum kjenner kvarandre, kjenner dei på og rundt scenen. Det er ein kveld med utløp for kjensler og stoltheit. Ein abc til premiereglede var tittelen på dokumentet som raskt blei utarbeidd og publikum fekk varsel på sms og e-post om å førebu seg litt annleis denne helga.

– Eg har det slik at når eg får ei kjensle av at noko må skje, så kan ikkje ti ville hestar få meg vekk frå tanken. Eg visste vi måtte stenge. Eg visste berre ikkje når det ville skje, seier teatersjef Erik Ulfsby.

Den tidlegare steinerskoleeleven med eit nerdete forhold til tal, kan nærast kjenne pulsen til publikum. Gjennom perioden som sjef har han dei siste ti åra målretta bygd teateret opp til ein posisjon nokon knapt kunne ha sett for seg. Rekordhøge publikumstal og rekordhøge inntekter – år for år. Teateret er blitt ein stor arbeidsgjevar og den kunstnarlege utviklinga er akkurat slik han hadde håpa. Skaparkrafta er sterk. Denne våren er det sju titlar å velje i – berre på Hovudscenen. Slåttekar i himmelen tikkar av i alle boksar for kva Det Norske Teatret skal vise frå den største scenen. Ei slektskrønike frå det karrige nordvestlandet, mannen som slit og arbeider for å fø den veksande familien. Oppbrotet, emigrasjon og det evige spørsmålet – var det verdt det? Ein slags vestnorsk Spelemann på taket, men utan det trugande bakteppet. På Rommen er det opna ei fjerde spelescene, bydelen i Groruddalen er eit satsingsområde. Våren 2020 er det totalt 24 framsyningar i repertoaret, i tillegg til fire gjestespel. Det er variasjon og breidde, og i alt er 89 skodespelarar engasjert i ensemblet. Om lag tusen menneske finn kvar speledag fram til teateret. Tanken om å utvide med ei femte spelescene på taket er gått frå skissestadiet til å bli smått formulert. I form av teikningar levert av Snøhetta, samtalar kring finansiering og idear om aktivitet. Skuta fossar fram for fulle segl.

I løpet av 5. mars blir det for alvor klart at koronasmitten i all hovudsak kjem til Noreg frå skituristar, ikkje berre frå dei som hadde vore i Nord-Italia, men også i Austerrike. Islandske styresmakter slår alarm etter å ha funnet smitte blant eit titals turistar frå ein vintersportsstad i dei austerrikske alpane. I media blir det sett opp eigne redaksjonar som rapporterer om korona-utviklinga og push-varsel kjem stadig oftare. Polariskonsernet som eig Romsdals Budstikke legg ned forbod for sine tilsette i å delta på større arrangement. Dagen før premieren får derfor teateret melding om å kansellere billettane til kritikaren og fotografen som var tenkt å dekke sjølve premieren for regionens storavis. – Var ikkje det litt overilt, blir det mumla i møterommet på teateret, der situasjonen blir vurdert som under kontroll.

Laurdag 7. mars er det hektisk på teateret. Premierearrangementa står i kø. Servitørar, kokkar og publikumsvertane har mykje å tenke på. Publikum er invitert til eit møte med Edvard Hoem. Kristian Lykkeslet Strømskag, den ferske teatersjefen ved Teatret Vårt, skal leie samtalen. Samarbeidsprosjektet med Det Norske Teatret om å føre Hoems univers til scenerommet er heilt i tråd med ønsket om å utvikle den kunstnarlege profilen for regionteateret i Møre og Romsdal. Han har sjølv dramatisert teksten og følgd prøvene intenst den siste veka. På ettermiddagen er samarbeidspartnarar, utflytta moldensarar og andre nærskylde invitert til ei hyggeleg samling i baren i andre høgda. I restauranten er det smekkfullt. Halvannan time før teppet skal gå opp strøymer det folk til teateret. På midtgolvet pressar nærare 600 menneske seg saman for å høyre forfattaren snakke – om romanen, om heimstaddikting og om teateret. Ine Hoem, dottera til forfattaren, opnar kvelden med song.

– Premieren var litt rar, seier Jon Bleikli Devik i ettertid. - Det var litt sånn stemning at no har vi premiere, men ingen får lov til å oppføre seg som vi skal. Bak scenen er det gjerne mykje styr med begeistra folk og mange som vil helse og gratulere. Men plutseleg hadde det kome inn ein framand tanke. Det blei snakka om folk i risikogrupper og sånt. Vi var oppmerksame, men på eit noko anna vis. Det var ikkje mange klemmar, for å seie det sånn.

Familien hans var kome til Oslo for å sjå han spele, mor og far frå Bergen, søstera frå Voss og broren frå Sandefjord. Applausen var solid, lovorda mange. Festen var fin, men roleg.

– Ingen ting var slik det pleier å vere etter ein suksess av dette formatet, seier teatersjef Erik Ulfsby. – Vi skulle ha seld om lag xxxx billettar i løpet av måndag 9. mars, at det berre gjekk ut xxx denne dagen var eit kraftig signal til oss.

Salskurven er med andre ord ikkje i tråd i med forventningane. Tala er langt lågare enn vanleg, og det er no det for alvor går opp for teaterorganisasjonen at dette vil få store konsekvensar. Thine Sletbakk Bugge er marknads- og kommunikasjonssjef med 25 års erfaring i ryggen. – Eg forsøker å finne ein plausibel forklaring på at det er liten bevegelse denne dagen. Kan grunnen vere at framsyninga er så godt som utselt på våren og at dei neste ledige billettane er først i oktober?

Eigentleg veit ho at det ikkje er forklaringa. Ho har nemleg kjent på det same sjølv. Saman med mora på 90 år skulle ho torsdagen før sjå storsuksessen Så som i himmelen som gjekk over gata på Oslo Nye Teater. Men mor var blitt igjen heime og i køen på veg inn i salen, slo det henne at dette kanskje var siste gangen på ei stund at ho var i teateret. På Det Norske Teatret er det ikkje berre Slåttekar i himmelen som er smekkfull denne våren, også Charlie og sjokoladefabrikken og Tante Ulrikkes veg er så godt som utselde. Kven sikrar seg billettar til hausten no? Beredskapsgruppa møter fleire gonger til oppdatering av situasjonen den første dagen over premierehelga.

Tysdag 10. mars skal Jon Bleiklie Devik spele den vanskelege framsyninga nummer to. Målet var jo at Slåttekar i himmelen skulle bli så bra som mogleg for så mange som mogleg. Første delen var altså i boks. På trikken ned til teateret tikkar det inn ein sms. Styresmaktene tilrår ikkje lenger forsamlingar med over 500 menneske, framsyninga er med andre ord avlyst. Det er som om nokre kilo forsvinn frå skuldrene hans. Andre legg seg på. Trøkket og ansvaret for framsyninga og rollen er brått borte. Det same er jobben. Arbeidet. Skjønt, som fast tilsett i ensemblet fryktar han ikkje for levebrødet.

Det gjer heller ikkje Fridtjof. Ikkje denne dagen. Debuten som Willy Wonka i Charlie og sjokoladefabrikken hadde vore av det sjeldne slaget. 29-åringen hadde aldri stått på ein teaterscene før. Men denne moglegheita tok han på alvor. Det var eit intenst halvår med førebuingar. Songtimar, komponering, koreografi, språktrening. Som nykommar måtte han lære seg ei ny og uvant arbeidsform. Da premieren kom i november var ikkje framsyninga heilt ferdig, og han brukte kvar einaste framsyning til å forbetre seg. Han begeistra ikkje berre publikum i alle aldrar, også i bransjen blei han lagt merke til. Det kom tilbod han ikkje hadde venta seg. Shakespeare, Brecht, andre musikalske prosjekt som låg langt unna kvardagen han kjente frå humorbransjen i fjernsynsruta. Framtida såg lovande ut. Litt rusk i halsen uroar han litt denne tysdagen. Han sender melding til inspisienten, vil berre vere føre var i desse tider. Og veit ikkje at dette er siste gong han er i ein arbeidssituasjon ved teateret.

– Det kom som pushvarsel frå VG rett før kl. 17.00. Det første anmodninga frå styresmaktene var å ikkje samle over 500 menneske. Vi kunne ikkje hive ut 250 i salen på Hovudscenen der 750 sete var seld ut, altså var det naudsynt å avlyse, seier Erik Ulfsby.

Frå Scene 2 kom det bekymringsmeldingar. Der velta skodespelarane seg rundt oppå kvarandre og avstanden var for tett i den kraftig moderniserte versjonen av Kong Lear som hadde hatt premiere veka før. Var det trygt?

– Eg kjente at her skal vi ikkje vere bakpå, seier teatersjef Erik Ulfsby. – Teateret begynte å fylle seg opp av folk som skulle gjere klart til kveldens framsyning. Skodespelarar, statistar, på masken og bak scenen blei det rigga til. - Det er ikkje ei enkelt vurdering å stenge, men eg var viss på at vi hadde gjort dei rette vurderingane, seier teatersjefen. – Folk gjekk heim. I korridorane bak scenen var det ei viss lette blanda med frykt for kva som no ville skje som breidde seg. Nokre tok til tårane.

I Kveldsnytt i NRK er avlysingane på Det Norske Teatret toppsak. Anette Trettebergstuen i Ap er raskt på banen og etterlyser krisepakker for kulturlivet. Erik Ulfsby gir sitt første av mange intervju om situasjonen og forskoterer blodraude tal for kulturnæringa framover. Denne kvelden endrar han også arbeidssituasjon. Da han tar beina fatt heim etter den lange arbeidsdagen, tar han avgjerda om å halde ungar ute av skole og barnehage. Frå no er det heimekontor og all kommunikasjon med medarbeidarar skjer i digitale fora. Det første møtet på Teams teatersjefen nokon gong gjennomfører skjer onsdag 11. mars. Da sit framleis resten av beredskapsgruppa på møterommet i første høgda på teateret. Det går fort no. Charlie og sjokoladefabrikken, Slåttekar i himmelen og prøveframsyninga på Jakob og Neikob blir avlyste denne dagen. Dagen etter er det varsla at statsministeren og helseministeren skal tale til folket kl. 14.00. Pressekonferansen blir strøyma på møterommet. Samfunnet skal stenge, alle skal heim. Kor lenge er det ingen som kan seie og lysa på teateret blir gradvis sløkte.

– God påske, seier nokon litt muntert innan han forlet bygget. – God sommar, kvitterer ein annan spøkefugl. Og så er det tomt.